یکی از موضوعاتی که در سال‌های اخیر با پیشرفت روش‌های آزمایش ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT) در کنار لقاح آزمایشگاهی (IVF) مطرح شده، امکان تعیین جنسیت جنین پیش از انتقال به رحم است. این موضوع هم جنبه‌های پزشکی مهمی دارد و هم با پرسش‌های اخلاقی جدی همراه است که در دستورالعمل‌های انجمن‌های علمی معتبر به‌طور مفصل بررسی شده‌اند.
در چرخه‌های IVF، پس از تشکیل جنین در آزمایشگاه، می‌توان با برداشتن چند سلول از لایه بیرونی جنین (تروفکتودرم) و بررسی ژنتیکی آن، جنین‌ها را از نظر تعداد کروموزوم‌ها (PGT-A) یا وجود یک بیماری ژنتیکی خاص (PGT-M) ارزیابی کرد. یکی از اطلاعاتی که به‌طور جانبی در این آزمایش‌ها به دست می‌آید، جنسیت کروموزومی جنین است؛ حتی زمانی که هدف اصلی آزمایش، تشخیص جنسیت نبوده باشد.
مهم‌ترین و پذیرفته‌شده‌ترین کاربرد بالینی تعیین جنسیت جنین، پیشگیری از انتقال بیماری‌های ژنتیکی وابسته به کروموزوم X است؛ بیماری‌هایی مانند هموفیلی یا برخی انواع دیستروفی عضلانی که عمدتاً پسران را درگیر می‌کنند. در این شرایط، انتخاب جنین با جنسیت کمتر در معرض خطر، یک اقدام درمانی-پیشگیرانه محسوب می‌شود و از نظر اخلاقی و بالینی محل بحث چندانی نیست.
در مقابل، استفاده از PGT صرفاً برای انتخاب جنسیت فرزند بدون دلیل پزشکی -که گاهی با عنوان «تعادل خانواده» (Family Balancing) شناخته می‌شود- موضوعی کاملاً متفاوت و بحث‌برانگیز است. کمیته اخلاق انجمن آمریکایی طب تولیدمثل (ASRM) در آخرین نظریه خود در این باره که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، تصریح کرده که ارائه‌دهندگان خدمات باروری هیچ الزام اخلاقی برای ارائه یا امتناع از ارائه این خدمت برای دلایل غیرپزشکی ندارند و هر مرکز درمانی می‌تواند بر اساس سیاست داخلی خود در این زمینه تصمیم بگیرد.
قوانین مربوط به تعیین جنسیت غیرپزشکی جنین در کشورهای مختلف بسیار متفاوت است؛ برخی کشورها آن را به‌طور کامل ممنوع کرده‌اند، برخی تنها برای موارد پزشکی مجاز می‌دانند و در برخی دیگر با شرایط خاص و مشاوره اجباری امکان‌پذیر است. به همین دلیل، مراکز درمانی موظف‌اند پیش از ارائه چنین خدمتی، از انطباق آن با قوانین محلی اطمینان حاصل کنند.
نگرانی‌های اخلاقی اصلی حول چند محور شکل گرفته است: احتمال تقویت تبعیض جنسیتی در جوامعی که ترجیح فرزند پسر یا دختر ریشه فرهنگی دارد، نگرانی از کالایی‌شدن فرزندآوری، و پرسش درباره حدود آزادی باروری والدین در برابر منافع فرزند و جامعه. گروه کاری اخلاق و حقوق انجمن اروپایی باروری و جنین‌شناسی انسانی (ESHRE) نیز در بیانیه خود، ضمن به‌رسمیت‌شناختن اصل خودمختاری بیمار، بر لزوم بررسی دقیق این پیامدهای اجتماعی تأکید کرده است. از سوی دیگر، ASRM در نظریه‌ای جداگانه توصیه کرده که مراکز درمانی باید پیش از انجام PGT، در چارچوب رضایت آگاهانه، بیماران را در جریان بگذارند که آیا جنسیت جنین در تصمیم انتخاب جنین برای انتقال لحاظ خواهد شد یا خیر، حتی اگر هدف اصلی آزمایش، تشخیص جنسیت نبوده باشد.
تعیین جنسیت جنین در درمان‌های کمک‌باروری، ابزاری با کاربرد پزشکی روشن در پیشگیری از بیماری‌های ژنتیکی وابسته به جنس است، اما کاربرد غیرپزشکی آن همچنان موضوعی بحث‌برانگیز باقی مانده که تصمیم درباره ارائه یا عدم ارائه آن به سیاست هر مرکز درمانی، قوانین محلی و نتیجه مشاوره آگاهانه با بیمار بستگی دارد.
1- Ethics Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Use of reproductive technology for sex selection for nonmedical reasons: an Ethics Committee opinion. Fertility and Sterility. 2022;117:720-726.
2- Ethics Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Disclosure of sex when incidentally revealed as part of preimplantation genetic testing (PGT): an Ethics Committee opinion. 2018.
3- ESHRE Task Force on Ethics and Law. Sex selection for non-medical reasons. Human Reproduction. 2013;28:1448-1454.
شیراز، خیابان زند، خیابان فلسطین، ساختمان 444، طبقه دوم
شنبه تا چهارشنبه: صبح و بعدازظهر
پنج شنبه: صبح
0
شیراز، خیابان زند، خیابان فلسطین، ساختمان 444، طبقه دوم
شنبه تا چهارشنبه: صبح و بعدازظهر
پنج شنبه: صبح
